سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) : علائم، علل و درمان

سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) به دلیل عدم تعادل هورمون‌های آندروژن (هورمون‌های جنسی مردانه) به وجود می آید. علائم شایع PCOS شامل کیست‌های تخمدانی، قاعدگی‌های نامنظم و دردناک و رشد موهای زائد بر روی صورت و بدن است. برای درمان PCOS از قرص‌های ضد بارداری هورمونی و داروی متفورمین (که برای درمان دیابت است) استفاده می شود.

سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) شرایطی است که بر سطح هورمون‌های زنان تأثیر می‌گذارد.

زنان مبتلا به PCOS بیش از حد طبیعی، هورمون‌های مردانه را تولید می‌کنند.

این عدم تعادل هورمونی باعث می‌شود که قاعدگی‌های ماهانه را از دست بدهند و برای باردار شدن با مشکل مواجه شوند.

PCOS  همچنین باعث رشد موهای زائد بر روی صورت و بدن و ریزش موی سر می‌شود. همچنین می‌تواند به مشکلات بلند‌مدت مانند دیابت و بیماری‌های قلبی-عروقی منجر شود.

قرص‌های ضد بارداری و داروهای دیابت می‌توانند تعادل هورمونی ایجاد کرده و در نتیجه به بهبود علائم کمک کنند.

بیایید نگاهی به علل احتمالی این اختلال و عوارض آن بیندازیم.

سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) چیست؟

PCOS یک مشکل هورمونی است که زنان را در سال‌های باروری (۱۵ تا ۴۴ سالگی) تحت تأثیر قرار می‌دهد.

بین ۲.۲ تا ۲۶.۷ درصد از زنان در این گروه سنی به PCOS مبتلا می شوند (+).

بسیاری از زنان از این که به PCOS مبتلا هستند آگاه نیستند. در مطالعه ای که در این زمینه انجام شد، بیش از ۷۰ درصد از زنان مبتلا به  PCOS، تشخیص داده نشده بودند (+).

PCOS  بر روی تخمدان‌های زنان یعنی اندام‌های تولید مثل که استروژن و پروژسترون – هورمون‌هایی که چرخه قاعدگی را تنظیم می‌کنند – را تولید می‌کنند تأثیر می‌گذارد. تخمدان‌ها همچنین مقدار کمی از هورمون‌های مردانه به نام آندروژن‌ را نیز تولید می‌کنند.

تخمدان‌ها تخمک‌ها را برای لقاح با اسپرم مرد آزاد می‌کنند. به آزادسازی تخمک ها در هر ماه، تخمک‌گذاری گفته می‌شود.

هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینی (LH) که در غده هیپوفیز تولید می‌شوند، تخمک‌گذاری را کنترل می‌کنند.

FSH  باعث تحریک تخمدان برای تولید یک فولیکول -کیسه‌ای که حاوی یک تخمک است – می شود و سپس LH  باعث می‌شود تا تخمدان، تخمک بالغ را آزاد کند.

PCOS یک “سندرم” یا گروهی از علائمی است که بر روی تخمدان‌ها و تخمک‌گذاری تأثیر می‌گذارد. سه ویژگی اصلی آن عبارتند از:

• کیست‌ تخمدان‌
• سطوح بالای هورمون‌های مردانه
• قاعدگی‌های نامنظم یا از دست رفته

در PCOS، تعداد زیادی کیست‌های کوچک و پر از مایع در داخل تخمدان‌ها رشد می‌کنند. واژه “پلی کیستیک” به معنای “کیست‌های متعدد” است.

این کیست‌ها در واقع فولیکول‌هایی هستند که هر کدام حاوی یک تخمک نابالغ می‌باشند. این تخمک‌ها هرگز به اندازه کافی بالغ نمی‌شوند تا باعث تخمک‌گذاری شوند.

عدم تخمک‌گذاری باعث تغییر سطوح استروژن، پروژسترون، FSH  و LH می‌شود.

در این حالت، سطوح پروژسترون پایین‌تر از حد معمول بوده در حالی که سطوح آندروژن (هورمون‌های مردانه) بالاتر از حد معمول است.

هورمون‌های مردانه اضافی باعث اختلال در چرخه قاعدگی زنان مبتلا به PCOS  می‌شوند. به همین دلیل، این زنان، قاعدگی کمتری نسبت به حالت طبیعی دارند.

PCOS  شرایط جدیدی نیست. یک پزشک ایتالیایی به نام آنتونیو والیسنری اولین بار در سال ۱۷۲۱ علائم آن را توصیف کرد (+).

چه عواملی باعث ایجاد PCOS می‌شوند؟

پزشکان دقیقاً نمی‌دانند چه عواملی باعث ایجاد PCOS می‌شوند.

آنها معتقدند که سطوح بالای هورمون‌های مردانه باعث می‌شوند که تخمدان‌ها نتوانند هورمون‌ها را به طور طبیعی تولید کرده و تخمک‌ها را به درستی آزاد کنند. ژن‌ها، مقاومت به انسولین و التهاب، همگی با تولید بیش از حد آندروژن مرتبط هستند.

یکی از عوامل ایجاد سندرم تخمدان پلی کیستیک :ژن ها

مطالعات نشان می‌دهند که PCOS  به عنوان یک اختلال هورمونی در خانواده‌ها شایع است (+).

به احتمال زیاد، تعداد زیادی ژن – نه فقط یک ژن – در ایجاد این اختلال نقش دارند (+).

مقاومت به انسولین

بیش  از ۷۰ درصد از زنان مبتلا به PCOS  مقاومت به انسولین دارند، به این معنی که سلول‌های آنها نمی‌توانند انسولین را به درستی دریافت کنند (+).

انسولین هورمونی است که لوزالمعده تولید می‌کند تا در استفاده از قند غذاها برای تأمین انرژی به بدن کمک کند.

وقتی سلول‌ها نمی‌توانند انسولین را به درستی استفاده کنند، نیاز بدن به انسولین افزایش می‌یابد. لوزالمعده برای جبران این نیاز، انسولین بیشتری تولید می‌کند. انسولین اضافی باعث می‌شود که تخمدان‌ها هورمون‌های مردانه بیشتری تولید کنند.

چاقی، یک علت اصلی مقاومت به انسولین است. هم چاقی و هم مقاومت به انسولین می‌توانند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش دهند.

التهاب

زنان مبتلا به PCOS اغلب التهاب بیش تری در بدن خود دارند. اضافه وزن نیز می‌تواند باعث افزایش التهاب شود. مطالعات حاکی از آن است که بین التهاب اضافی و سطوح بالاتر آندروژن‌ها رابطۀ مستقیمی وجود دارد (+).

علائم شایع PCOS

برخی از زنان، علائم PCOS را از زمان اولین قاعدگی خود مشاهده می‌کنند. برخی دیگر تنها پس از افزایش چشمگیر وزن یا مشکلات باروری متوجه ابتلای خود به PCOS می‌شوند.

شایع‌ترین علائم PCOS عبارتند از:

• قاعدگی‌های نامنظم. عدم تخمک‌گذاری باعث می‌شود که لایه رحم هر ماه ریزش نکند. برخی از زنان مبتلا به PCOS کمتر از ۸ بار در سال پریود می‌شوند یا اصلاً پریود نمی‌شوند (+).
• خونریزی شدید. لایه داخلی رحم (آندومتر) برای مدت طولانی‌تری انباشته می‌شود، بنابراین قاعدگی‌هایی که اتفاق می‌افتد می‌تواند شدیدتر از حد معمول باشد.
• رشد موی زائد. موهای صورت و بدن- از جمله کمر، شکم و قفسه سینه- در بیش از ۷۰ درصد زنان مبتلا به این اختلال، رشد چشمگیری دارد. به این رشد موی زائد، هیرسوتیسم گفته می‌شود.
• آکنه. هورمون‌های مردانه می‌توانند باعث چرب‌تر شدن پوست و در نتیجه ایجاد جوش‌های پوستی در نواحی از جمله صورت، قفسه سینه و کمر شوند.
•  افزایش وزن. بیش از ۸۰ درصد زنان مبتلا به PCOS اضافه وزن یا چاقی دارند.
•   ریزش مو به شکل الگوی مردانه. موهای روی سر نازک‌تر می‌شوند و ممکن است باعث ریزش مو یا طاسی شود.
•   تیره شدن پوست. لکه‌های تیره پوست می‌توانند در چین و چروک‌های بدن مانند گردن، کشاله ران و زیر سینه‌ها تشکیل شوند.
•   سردرد. تغییرات هورمونی می‌توانند در برخی زنان باعث ایجاد سردرد شوند.

چگونه PCOS بر بدن شما تأثیر می‌گذارد؟

داشتن سطوح بالاتر از حد طبیعی آندروژن‌ها (هورمون‌های مردانه) می‌تواند بر باروری و سایر جنبه‌های سلامت شما تأثیر بگذارد.

ناباروری

برای باردار شدن، باید تخمک‌گذاری اتفاق بیفتد. زنانی که به طور منظم تخمک‌گذاری نمی‌کنند، تعداد کمتری تخمک برای لقاح آزاد می‌کنند. PCOS یکی از علل اصلی ناباروری در زنان است (+).

سندرم متابولیک

بیش از ۸۰ درصد از زنان مبتلا به PCOS اضافه وزن یا چاقی دارند. چاقی و PCOS هر دو خطر ابتلا به موارد زیر را افزایش می‌دهند (+):

• قند خون بالا
• فشار خون بالا
• کاهش HDL، کلسترولخوب
• افزایش LDL، کلسترول بد

به طور مشترک، این عوامل را سندرم متابولیک می‌نامند که خطر ابتلا به موارد زیر را افزایش می‌دهند:

• بیماری‌های قلبی
• دیابت
• سکته مغزی

آپنه خواب

این شرایط باعث ایجاد توقف‌های مکرر در تنفس در طول شب می‌شود که اختلال در خواب را به دنبال دارد. آپنه خواب در زنان دارای اضافه وزن شایع‌تر است – به ویژه اگر به PCOS  نیز مبتلا باشند. خطر ابتلا به آپنه خواب در زنانی که هم چاقی و هم PCOS  دارند، ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از زنانی است که مبتلا به PCOS نیستند (+).

سرطان آندومتر

در طی تخمک‌گذاری، لایه داخلی رحم (آندومتر) ریزش می‌کند. اگر هر ماه تخمک‌گذاری نداشته باشید، لایه آندومتر ممکن است انباشته شود. انباشته شدن لایه آندومتر می‌تواند خطر ابتلا به سرطان آندومتر را افزایش دهد.

افسردگی

هم تغییرات هورمونی و هم علائمی مانند رشد موهای زائد می‌توانند بر احساسات شما تأثیر منفی بگذارند. بسیاری از افراد مبتلا به PCOS در نهایت دچار افسردگی و اضطراب می‌شوند (+).

چگونه سندرم تخمدان پلی کیستیک تشخیص داده می‌شود؟

پزشکان معمولاً PCOS را در زنانی تشخیص می‌دهند که حداقل دو مورد از این سه علامت را داشته باشند (+):

• سطوح بالای آندروژن‌ها
• قاعدگی‌های نامنظم
• وجود کیست‌ در تخمدان‌ها

پزشک شما همچنین باید در مورد سایر علائم مانند آکنه، رشد موی زائد در صورت و بدن و افزایش وزن نیز سؤال کند.

پزشک با معاینه لگنی می‌تواند مشکلات احتمالی در تخمدان‌ها یا سایر قسمت‌های دستگاه تناسلی را تشخیص دهد. در این آزمایش، هر گونه رشد غیرطبیعی در تخمدان‌ها یا رحم تشخیص داده می شود.

آزمایش‌های خونی نیز سطح بیش از حد طبیعی هورمون‌های مردانه را مورد بررسی قرار می دهند.

همچنین ممکن است آزمایش‌های خونی برای بررسی سطح کلسترول، انسولین و تری‌گلیسیریدهای شما انجام شود تا خطر ابتلا به شرایط مرتبط مانند بیماری‌های قلبی و دیابت ارزیابی شود.

سونوگرافی با استفاده از امواج صوتی، فولیکول‌های غیرطبیعی و سایر مشکلات مربوط به تخمدان‌ها و رحم شما بررسی می کند.

بارداری و PCOS

PCOS  چرخه قاعدگی طبیعی را مختل می‌کند و باعث می‌شود که باردار شدن دشوارتر شود. بین ۷۰ تا ۸۰ درصد زنان مبتلا به PCOS دچار مشکلات باروری هستند. این اختلال همچنین می‌تواند خطر عوارض بارداری را نیز افزایش دهد. زنان مبتلا به PCOS دو برابر زنانی که به این اختلال مبتلا نیستند، احتمال زایمان زودرس دارند. آنها همچنین در معرض خطر بیشتری برای سقط جنین، فشار خون بالا و دیابت بارداری هستند (+).

با این حال، زنان مبتلا به PCOS می‌توانند با استفاده از درمان‌های باروری که تخمک‌گذاری را بهبود می‌بخشند، باردار شوند. کاهش وزن و کاهش سطح قند خون نیز می‌تواند شانس شما را برای داشتن یک بارداری سالم افزایش دهد.

رژیم غذایی و سبک زندگی برای درمان سندرم تخمدان پلی کیستیک

درمان PCOS معمولاً با تغییرات سبک زندگی مانند کاهش وزن، رژیم غذایی و ورزش شروع می‌شود. کاهش فقط ۵ تا ۱۰ درصد از وزن بدن می‌تواند به تنظیم چرخه قاعدگی و بهبود علائم PCOS کمک کند (+).

کاهش وزن همچنین می‌تواند:

• سطح کلسترول خون را بهبود بخشد
• انسولین را کاهش دهد
• خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی و دیابت را کاهش دهد

هر رژیم غذایی که به شما در کاهش وزن کمک کند، می‌تواند به بهبود این شرایط نیز کمک کند. با این حال، برخی رژیم‌ها ممکن است مزایای بیشتری داشته باشند.

مطالعات مقایسه‌ای رژیم‌های غذایی برای PCOS نشان داده‌اند که رژیم‌های کم کربوهیدرات هم برای کاهش وزن و هم کاهش سطح انسولین مؤثر هستند.

یک رژیم غذایی با شاخص گلیسمی پایین (GI پایین) که بیشتر کربوهیدرات‌های آن از میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل تأمین می‌شود، در مقایسه با یک رژیم کاهش وزن معمولی به تنظیم بهتر چرخه قاعدگی کمک می‌کند (+).

چند مطالعه نشان داده‌اند که ۳۰ دقیقه ورزش با شدت متوسط حداقل ۳ روز در هفته می‌تواند به زنان مبتلا به PCOS  در کاهش وزن کمک کند. کاهش وزن با ورزش همچنین باعث بهبود تخمک‌گذاری و سطح انسولین می‌شود (+).

ورزش زمانی مفیدتر است که با یک رژیم غذایی سالم همراه باشد. رژیم غذایی به همراه ورزش به شما کمک می‌کند تا وزن بیشتری را از دست بدهید و خطر ابتلا به دیابت و بیماری‌های قلبی را کاهش دهید (+).

شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد طب سوزنی نیز می‌تواند در بهبود PCOS مفید باشد، اما لازم است تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام شود (+).

درمان‌های پزشکی سندرم تخمدان پلی کیستیک

قرص‌های پیشگیری از بارداری و سایر داروها می‌توانند به تنظیم چرخه قاعدگی و درمان علائم PCOS مانند رشد موی زائد و آکنه کمک کنند.

قرص‌های پیشگیری از بارداری
مصرف روزانه پروژسترون می‌تواند:

• تعادل هورمونی طبیعی را بازگرداند
• تخمک‌گذاری را تنظیم کند
• علائمی مانند رشد موهای زائد را از بین ببرد
• در برابر سرطان آندومتر محافظت کند

این هورمون‌ها در قالب قرص یا حلقه واژینال ارائه می‌شوند.

متفورمین: یکی از داروهای موثر در درمان سندرم تخمدان پلی کیستیک

متفورمین (گلوکوفاژ، فورتامت) داروی مورد استفاده برای درمان دیابت نوع ۲ است. همچنین برای درمان PCOS با بهبود سطح انسولین استفاده می‌شود. یک مطالعه نشان داد که مصرف متفورمین همراه با تغییرات رژیم غذایی و ورزش، باعث بهبود بیشتر کاهش وزن، کاهش قند خون و بازگشت به چرخه قاعدگی طبیعی می‌شود (+).

کلومیفن

کلومیفن (کلومید) یک داروی باروری است که می‌تواند به زنان مبتلا به PCOS در باردار شدن کمک کند. نکته مهم این است که باید در نظر داشت کلومیفن احتمال دوقلو و چندقلوزایی را افزایش می‌دهد (+).

داروهای کاهش رشد موی زائد

چند درمان می‌توانند به از بین بردن موهای زائد یا جلوگیری از رشد آنها کمککنند.کرم اِفلورنیتین (وانیکا)، یک دارو با نسخه پزشکی است که رشد موها را کند می‌کند. لیزر و الکترولیز می‌توانند موهای زائد روی صورت و بدن را از بین ببرند.

جراحی سندرم تخمدان پلی کیستیک

در صورتی که سایر روش ها موفقیت آمیز نباشند، جراحی می‌تواند گزینه‌ای برای بهبود باروری باشد. سوراخ‌کردن تخمدان یک روش جراحی است که با استفاده از لیزر یا سوزن نازک گرم شده، سوراخ‌های کوچکی در تخمدان ایجاد می‌کند تا تخمک‌گذاری طبیعی را بازگرداند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟

در صورتی که این علائم را دارید باید به پزشک مراجعه کنید:

• در حالی که باردار نیستید قاعدگی‌های شما قطع شده است.
• علائم PCOS مانند رشد موهای زائد در صورت و بدن را دارید.
• بیش از ۱۲ ماه است که سعی در باردار شدن دارید اما موفق نشده‌اید.
• علائم دیابت مانند تشنگی یا گرسنگی بیش از حد، تاری دید یا کاهش وزن شدید دارید.

اگر قاعدگی‌های شما از قبل نامنظم یا قطع شده است و قصد باردار شدن دارید، برای ارزیابی توسط متخصص لازم نیست ۱۲ ماه صبر کنید (+).

همچنین به یاد داشته باشید که اگر قصد باردار شدن ندارید، قاعدگی‌های نامنظم یا قطع شده به خودی خود روش پیشگیری از بارداری نیستند.

حتی در این شرایط نیز ممکن است باردار شوید. در این صورت، حتی اگر به PCOS  مبتلا هستید، بهتر است از روش‌های پیشگیری از بارداری استفاده کنید.

اگر به PCOS مبتلا هستید، به طور منظم به پزشک خود مراجعه کنید. شما به آزمایش‌های منظم برای بررسی دیابت، فشار خون بالا و سایر عوارض احتمالی نیاز خواهید داشت (+).

خلاصه

PCOS  می‌تواند چرخه قاعدگی زنان را مختل کرده و باردار شدن را دشوار‌تر کند. سطوح بالای هورمون‌های مردانه همچنین باعث بروز علائم ناخواسته مانند رشد موی زائد در صورت و بدن می‌شود.

تغییراتی در سبک زندگی، اولین درمان‌هایی هستند که پزشکان برای PCOS توصیه می‌کنند و اغلب نیز مؤثر واقع می شوند.

کاهش وزن می‌تواند علائم PCOS را درمان و احتمال باردار شدن را افزایش دهد. رژیم غذایی و ورزش های هوازی دو روش مؤثر برای کاهش وزن هستند.

در صورتی که تغییرات سبک زندگی، مؤثر نباشد مصرف دارو توصیه می شود. قرص‌های پیشگیری از بارداری و متفورمین هر دو می‌توانند چرخه قاعدگی را به حالت طبیعی بازگردانند و علائم PCOS را تسکین دهند.