هر آنچه باید در مورد کلسترول بالا بدانید

عواملی نظیر رژیم غذایی، سیگار و ژنتیک در افزایش کلسترول خون نقش دارند. معمولاً این وضعیت بدون علامت است. پس اگر ریسک ابتلا به کلسترول خون در شما بالاست، باید مرتب آزمایش دهید.

افزایش کلسترول خون علامت ندارد. پس تا به دکتر مراجعه نکنید، متوجه بالا بودن کلسترول نمی شوید.

در ادامه این مطلب از دپارتمان سلامت جسم مجله سلامت دکتر بهشتیان در مورد علل کلسترول بالا، روش های درمان و پیشگیری توضیح می دهیم.

کلسترول چیست؟

کلسترول نوعی لیپید است. یعنی یک مادۀ موم ‌مانند، شبیه چربی که به صورت طبیعی توسط کبد تولید می شود و برای تشکیل غشای سلول، تولید برخی هورمون ها و ویتامین دی ضروری است.

این ماده در آب حل نمی شود. پس نمی تواند به تنهایی در خون حرکت کند. کبد برای انتقال کلسترول در خون، لیپوپروتئین تولید می کند.

لیپوپروتئین ها ذراتی از جنس چربی و پروتئین هستند که وظیفۀ انتقال کلسترول و تری گلیسیرید را در جریان خون بر عهده دارند. لیپوپروتئین کم چگالی (LDL) و پرچگالی (HDL) دو نوع اصلی از لیپوپروتئین ها هستند.

هر نوع کلسترول که توسط لیپوپروتئین های کم چگالی حمل شود، کلسترول LDL نام دارد. افزایش LDL درخون به منزلۀ افزایش کلسترول است که اگر درمان نشود، حملۀ قلبی و سکته را به دنبال دارد.

معمولاً این بیماری از آغاز بدون علامت است. بنابراین، لازم است مرتباً کلسترول خون را کنترل کنید.

علائم کلسترول بالا

در اکثر موارد، کلسترول خون یک بیماری «خاموش» است. یعنی معمولاً بدون علامت رخ می دهد. اکثر افراد از بروز این وضعیت خبر ندارند و ناگهان دچار حملۀ قلبی یا سکته می شوند.

به همین دلیل، آزمایش و کنترل منظم این ماده بسیار مهم است. از بیست سالگی به بعد، درمورد آزمایش منظم و کنترل کلسترول با پزشک مشورت کنید.

دلایل کلسترول بالا

مصرف غذاهای چرب و سرشار از این ماده، چربی ترانس و چربی اشباع شده می تواند منجر به بالارفتن این بیماری می شود. افراد چاق در معرض خطر قرار دارند. عدم تحرک یا مصرف سیگار جزو مواردی است که منجر به افزایش این ماده می شود.

ژنتیک روی افزایش این بیماری تأثیر دارد. ژن والدین به فرزندان منتقل می شود. نوع ژن در فرایند سوخت و ساز چربی و کلسترول در بدن تأثیر می گذارد. سابقۀ خانوادگی یکی از ریسک فاکتورهای افزایش کلسترول است.

هیپرکلسترولمی خانوادگی (familial hypercholesterolemia) از جمله ریسک فاکتورهای نادر است که در افزایش این ماده نقش دارد. این اختلال ژنتیکی توانایی حذف LDL را مختل می کند. موسسۀ ملی تحقیقات ژنوم انسانی می گوید میزان توتال کلسترول اکثر بزرگسالان که به این بیماری مبتلا هستند، بیش از ۳۰۰ میلی گرم در هر دسی لیتر و سطح LDL در خون آنها بالای ۲۰۰ میلی گرم است.

سایر مشکلات، نظیر دیابت و کم کاری تیروئید، نیز خطر افزایش ماده و عوارض ناشی از آن را بالا می برند.

کلسترول مضر یا LDL

از کلسترول LDL تحت عنوان کلسترول مضر یاد می شود. LDL وظیفۀ انتقال کلسترول به عروق را بر عهده دارد. اگر میزان LDL بالا رود، در دیواره های عروق رسوب می کند که به آن پلاک می گویند. پلاک باعث تنگ شدن عروق، محدود شدن گردش خون و تشکیل لخته می شود. اگر لخته خون یکی از عروق قلب یا مغز را مسدود کند، حملۀ قلبی یا سکته رخ می دهد.

کلسترول خوب یا HDL

کلسترول HDL، که گاهی به آن کلسترول خوب یا مفید گفته می شود، کلسترول را به کبد برمی گرداند تا از بدن خارج شود. در نتیجه، از تشکیل پلاک در عروق جلوگیری می کند.

اگر میزان کلسترول HDL سالم و متعادل باشد، خطر تشکیل لخته خون، حملۀ قلبی و سکته کاهش پیدا می کند.

تری گلیسیرید (یک نوع دیگر از لیپید)

تری گلیسیرید نوع دیگری از لیپید است که با کلسترول فرق دارد. بدن از کلسترول برای تشکیل سلول و تولید بعضی هورمون ها استفاده می کند اما تری گلیسیرید یک منبع انرژی است.

وقتی میزان کالری مصرفی از نیاز بدن بیشتر باشد، بدن کالری مازاد را به تری گلیسیرید تبدیل می کند. تری گلیسیرید در سلول های چربی ذخیره می شود و به کمک لیپوپروتئین ها در جریان خون حرکت می کند.

اگر میزان کالری دریافتی به صورت مداوم بیشتر از نیاز بدن باشد، سطح تری گلیسیرید در بدن بالا می رود و خطر بروز مشکلاتی نظیر بیماری قلبی و سکته افزایش پیدا می کند.

پزشک با یک آزمایش خون ساده، میزان تری گلیسیرید و کلسترول را اندازه می گیرد.

آزمایش

به گفتۀ انجمن قلب آمریکا، بهتر است از بیست سالگی به بعد، دست کم هر ۴ یا ۶ سال یک بار، آزمایش دهید. پزشک به کسانی که سابقۀ افزایش این بیماری را دارند یا سایر ریسک فاکتورهای بیماری قلب و عروق درمورد آن ها صادق است توصیه می کند تا به فاصلۀ کمتر و کوتاه تر این بیماری را چک کنند.

آزمایش چربی خون میزان توتال کلسترول، کلسترول LDL، HDL و تری گلیسیرید را نشان می دهد. توتال کلسترول مجموع کلسترول خون را نشان می دهد که شامل LDL و HDL است.

اگر توتال کلسترول یا کلسترول LDL بالا باشد، یعنی به کلسترول خون مبتلا هستید. افزایش LDL و کاهش HDL وضعیت خطرناکی است.

نمودار کلسترول

همۀ کسانی که دچار این بیماری هستند به مصرف دارو نیاز ندارند. عوامل مختلف روی نوع داروی تجویزی تأثیر می گذارد.

با در نظر داشتن این نکته، توجه داشته باشید که اکثر پزشکان برای انتخاب روش درمان از معیارهای عام و کلی کمک می گیرند که به سه دستۀ مطلوب، روی مرز و بالا تقسیم می شود.

کتابخانۀ ملی پزشکی توتال کلسترول اکثر بزرگسالان را به این صورت تقسیم بندی می کند:

توتال کلسترول	دسته‌
زیر ۲۰۰ mg/dL	مطلوب
۲۰۰-۲۳۹  mg/dL	روی مرز
۲۴۰  mg/dL به بالا	بالا

همینطور سطح کلسترول مضر یا LDL را به چند دستۀ زیر تقسیم می کند:

میزان کلسترول LDL یا مضر	دسته
زیر ۱۰۰ mg/dL	مطلوب
۱۰۰-۱۲۹  mg/dL	نیمه مطلوب
۱۳۰-۱۵۹  mg/dL	روی مرز
۱۶۰-۱۸۹  mg/dL	بالا
۱۹۰  mg/dL به بالا	بسیار بالا

باز هم تأکید می کنیم که این دسته بندی ها عام و کلی است. پزشک برای انتخاب روش درمان به عوامل فردی توجه می کند.

دستورالعمل های جدید برای سالم نگه داشتن میزان کلسترول

بدن برای انجام وظایف و عملکرد مناسب به کلسترول (از جمله LDL) نیاز دارد اما اگر میزان LDL بیش از حد بالا رود، خطر مشکلات جدی افزایش پیدا می کند.

کالج متخصصان قلب و انجمن قلب آمریکا در سال ۲۰۱۸ توصیه ها و پیشنهادات خود را برای درمان این بیماری به روز کردند.

طبق دستورالعمل های جدید، روش درمان علاوه بر سطح کلسترول، به بررسی سایر ریسک فاکتورهای بیماری قلبی، از جمله سابقۀ خانوادگی و سایر بیماری ها، می پردازد. بررسی این عوامل باعث می شود احتمال بروز عوارض تا ده سال آینده در نظر گرفته شود.

ریسک فاکتورهای کلسترول بالا

از جمله ریسک فاکتورهای افزایش این ماده می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• چاقی
• مصرف چربی های ترانس و اشباع شده، مثل فست فود
• عدم فعالیت بدنی
• سیگار
• سابقۀ خانوادگی
• دیابت، بیماری کلیوی یا کم کاری تیروئید

عواملی نظیر سن، جنسیت و نژاد در افزایش این ماده موثر نیست و افراد از همه سن، جنس و نژاد دچار این وضعیت می شوند.

عوارض

افزایش این ماده منجر به تشکیل پلاک در عروق می شود. به مرور زمان، رگ ها تنگ می شوند. به این وضعیت، آترواسکلروز یا تصلب شریان می گویند که یک بیماری جدی است. یعنی گردش خون در عروق را محدود می کند و خطر تشکیل لخته خون بالا می رود.

آترواسکلروز عوارض مرگبار زیر را به دنبال دارد:

• سکته
• حملۀ قلبی
• آنژین یا درد قفسۀ سینه
• فشار خون
• بیماری شریان محیطی (نارسایی شریانی)
• بیماری مزمن کلیوی

افزایش این ماده باعث به هم خوردن تعادل صفرا می شود و با خطر سنگ کیسه صفرا همراه است.

روش های کاهش

تغییر سبک زندگی به کاهش این ماده کمک می کند. برای مثال، تغییر رژیم غذایی، ورزش یا سایر جنبه های زندگی روزمره شامل ترک سیگار.

مصرف دارو یا سایر روش های بالینی به کاهش کلسترول کمک می کند. گاهی لازم است برای کاهش این ماده به متخصص مراجعه کنید.

کاهش کلسترول از طریق رژیم غذایی

رعایت نکات زیر به کاهش این ماده کمک می کند:

• پرهیز از غذاهای سرشار از این ماده، چربی اشباع شده و چربی ترانس
• مصرف پروتئین بدون چربی مثل مرغ، ماهی و حبوبات
• مصرف غذاهای سرشار از فیبر مثل میوه، سبزیجات و غلات کامل
• مصرف غذاهای آب پز، کبابی، بخارپز و برشته به جای سرخ کردنی
• پرهیز از فست فود و غذاهای شیرین و بسته بندی شده

غذاهای زیر سرشار از کلسترول، چربی اشباع شده و چربی ترانس هستند:

• گوشت قرمز، زردۀ تخم مرغ و لبنیات پرچرب
• غذاهای فرآوری شده و کنسروی که با کرۀ کاکائو یا روغن پالم تهیه شده
• سرخ کردنی مثل چیپس، پیازداغ و مرغ سوخاری
• بعضی شیرینی جات مثل بیسکوییت و کلوچه

مصرف ماهی و سایر غذاهای سرشار از اسیدهای چرب امگا-۳ به کاهش LDL کمک می کند. برای مثال، سالمون، ماکرل و شاه ماهی سرشار از امگا-۳ هستند. بادام، تخم کتان و آووکادو هم امگا-۳ دارند.

دارو درمانی

در برخی موارد، پزشک برای کاهش کلسترول دارو تجویز می کند.

استاتین (Statins) شایع ترین دارو برای کاهش این ماده خون است که جلوی تولید کلسترول مازاد را می گیرد.

از جمله:

• آتورواستاتین (atorvastatin)
• فلوواستاتین (fluvastatin)
• روزوواستاتین (rosuvastatin)
• سیمواستاتین (simvastatin)

به غیر از استاتین ها، داروهای زیر به کاهش این ماده کمک می کنند:

• نیاسین (niacin)
• رزین ها یا عامل کمپلکس ساز اسید صفراوی مثل کلسولام (colesevalam)، کلستیپول (colestipol) یا کلستیرامین (cholestyramine)
• داروهای بازدارندۀ جذب کلسترول، مثل ازتیمایب (ezetimibe)
• مهارکننده های PCSK9، مثل آلیروکوماب (alirocumab) و ایولوکوماب (evolocumab)

برخی محصولات حاوی چند داروست تا میزان جذب این ماده از غذا کاهش پیدا کند و تولید این ماده توسط کبد کم شود. برای مثال می توان به ترکیب ازتیمایب و سیمواستاتین اشاره کرد.

چند روش خانگی برای درمان

در برخی موارد، کاهش این ماده در بدن با روش های طبیعی و بدون مصرف دارو هم ممکن است. برای مثال، شما می توانید با تغییر رژیم غذایی، ورزش منظم و ترک سیگار به این هدف برسید.

برخی معتقدند مکمل های گیاهی و غذایی به کاهش این ماده کمک می کند. برای نمونه:

• سیر
• زالزالک
• گَوَن
• برنج مخمر قرمز
• استرول گیاهی و مکمل استانول
• پسیلیوم یا اسفرزه
• تخم کتان

اما شواهد علمی در این زمینه کافی نیست و سازمان غذا و دارو هیچ یک از موارد فوق را برای درمان این بیماری تأیید نمی کند. بنابراین، لازم است تحقیقات در این زمینه کامل شود.

قبل از مصرف مکمل های گیاهی یا غذایی با پزشک مشورت کنید. در برخی موارد، این محصولات تداخل دارویی ایجاد می کنند.

چطور می توان از بالا رفتن این ماده پیشگیری کرد؟

همانطور که گفتیم، ژنتیک یکی از ریسک فاکتورهای افزایش این ماده در بدن است که روی آن کنترل نداریم اما شما می توانید عوامل مربوط به سبک زندگی را تغییر دهید.

با رعایت نکات زیر، خطر افزایش این ماده  را کاهش دهید:

• رژیم غذایی سالم و کم کلسترول، کاهش مصرف چربی های حیوانی و افزایش مصرف فیبر
• عدم افراط در مشروبات الکلی
• وزن سالم
• ورزش منظم
• ترک سیگار

طبق توصیۀ پزشک، مرتب چربی خون را اندازه بگیرید. این مسئله به ویژه درمورد کسانی اهمیت دارد که ریسک ابتلا به کلسترول خون یا بیماری قلب و عروق در آن ها بالاست.

کلام آخر از کلینیک سلامتی

در اکثر موارد، این بیماری هیچ علامتی ندارد اما اگر درمان نشود، مشکلات جدی به دنبال دارد. خبر خوب اینکه شما می توانید به کمک پزشک این بیماری را کنترل کنید و دچار عوارض نشوید.

بهتر است از بیست سالگی به بعد، آزمایش چربی خون دهید. اگربه این بیماری مبتلا باشید، پزشک بهترین و مناسب ترین روش درمان را پیشنهاد می دهد.

عادت های سالم و رعایت توصیه های پزشک خطر بروز عوارض را کاهش می دهد.

مصرف رژیم غذایی سالم و متعادل، ورزش منظم و ترک سیگار به کنترل این بیماری کمک می کند و مانع از بروز عوارض می شود.